Noblista twierdzi, że Elon Musk i Bill Gates mają rację: w przyszłości będziemy mieć więcej wolnego czasu, ale możemy stracić pracę.

On a déjà tous vécu ce moment, où l’on regarde l’horloge au bureau en se demandant: „Jak wyglądałyby moje dni, gdybym nie musiał już pracować, żeby zapłacić czynsz?”

To, co brzmiało jak niedzielny wieczorny sen, staje się właśnie poważnym scenariuszem dyskutowanym na najwyższym szczeblu. Elon Musk, Bill Gates, a teraz także noblista z fizyki opisują tę samą przyszłość: maszyny będą robić prawie wszystko, będziemy mieć dużo więcej wolnego czasu… ale być może mniej „pracy” w klasycznym sensie. Między obietnicą wolności a egzystencjalną czarną dziurą ta idea jednocześnie niepokoi i fascynuje. A co, jeśli prawdziwym luksusem jutra nie będą już pieniądze, tylko sposób, w jaki wykorzystujemy nasze przebudzone godziny? Proste pytanie - z odpowiedzią, która wcale nie jest prosta.

To deszczowy wtorek w Sztokholmie, a sala konferencyjna wibruje cichym szumem zestawów do tłumaczeń i laptopów na ostatnich procentach baterii. Na scenie noblista z fizyki mówi o czymś, co brzmi mniej jak wykład z fizyki, a bardziej jak nocna rozmowa w barze: o końcu pracy takiej, jaką znamy. Ludzie przestają sprawdzać telefony. Nawet gość w trzecim rzędzie, który ewidentnie przyszedł tu po darmową kawę, nagle zaczyna uważać.

Fizyk nie podnosi głosu. Spokojnie wyjaśnia, że ten sam rodzaj inteligencji, który kiedyś rozszczepił atom i wysłał rakiety na Księżyc, dziś jest pakowany w maszyny, które uczą się, kodują, projektują, negocjują i diagnozują. Nie w teorii. W czasie rzeczywistym. Wspomina Elona Muska i Billa Gatesa niemal mimochodem, jakby byli tylko kolejnymi punktami danych w znacznie większym równaniu. A potem rzuca zdanie, które zamraża salę.

„Będziemy mieć więcej wolności niż jakiekolwiek pokolenie przed nami” - mówi. - „I to może nas złamać, jeśli nie będziemy gotowi”.

Przyszłość z większą ilością czasu i mniejszą liczbą etatów już przecieka do teraźniejszości

Przejdź się po dowolnym nowoczesnym biurze, a poczujesz to od razu. Cichą obecność oprogramowania, które tworzy szkice maili, planuje spotkania, ocenia kandydatów, przegląda umowy, a nawet pisze kod, który inni ludzie po prostu skopiują i wkleją. Najbardziej zaawansowane narzędzia nie wyglądają jak roboty. Wyglądają jak karty w przeglądarce. I właśnie dlatego tak łatwo je zlekceważyć. Ludzie wmawiają sobie, że dostają tylko „odrobinę pomocy”, podczas gdy całe fragmenty ich pracy powoli rozpływają się w algorytmie.

Te przesunięcia rzadko przychodzą z wielkim ogłoszeniem. Przychodzą jako „ulepszenia efektywności”. Chatbot obsługuje pierwszą linię wsparcia klienta. System AI robi 80% prawnego due diligence. Zespół marketingu prowadzi kampanie, które algorytm już milion razy przetestował w tle metodą A/B. Każda zmiana brzmi drobnie. Razem zaczynają przerysowywać granicę między „pracą ludzką” a „pracą maszyn”.

Noblista wskazuje na tę pełzającą transformację. Jego zdaniem Musk i Gates nie panikują, kiedy mówią, że większość ludzi nie będzie „potrzebowała” pracy w tradycyjnym sensie. On uważa, że mogą wręcz być zachowawczy. Gdy sama inteligencja staje się tania i powszechna, stara konstrukcja życia opartego na 40‑godzinnym tygodniu pracy zaczyna się chwiać. A to chwianie jest już widoczne - jeśli wiesz, gdzie patrzeć.

Kilka liczb sprawia, że całość brzmi mniej jak sci‑fi, a bardziej jak prognoza pogody. W 2023 roku duże badanie Goldman Sachs oszacowało, że AI może zautomatyzować równowartość 300 milionów pełnoetatowych miejsc pracy na świecie. To nie znaczy, że 300 milionów ludzi zostanie zwolnionych z dnia na dzień. To znaczy, że 300 milionów „porcji zadań” w kształcie pracy przestaje domyślnie wymagać człowieka. Nie w odległej przyszłości. W ciągu najbliższej dekady lub dwóch - w ramach aktywnego życia zawodowego większości czytelników.

Spójrz na call center, moderację treści, tłumaczenia, juniorskie programowanie, planowanie logistyki. Całe działy są już „restrukturyzowane” wokół automatyzacji. Jedna europejska firma logistyczna z dumą opowiadała, że AI wyznacza teraz trasy dostaw, które wcześniej planowało 50 planistów. Ci planiści nie stracili wszyscy pracy w jednym dramatycznym cięciu. Część przekwalifikowano. Część odeszła z czasem. Części po prostu nie zastąpiono. W Excelu wszystko wygląda zdrowo. Ludzkie historie w tle - dużo mniej oczywiste.

W krajach z cienką siatką zabezpieczeń społecznych lęk jest bardziej surowy. Jeśli tracisz pracę, nie ma gwarancji, że gdzieś obok magicznie pojawi się nowa, atrakcyjna „praca ery AI” z twoim nazwiskiem. Jak zauważa fizyk, rewolucje przemysłowe dawniej poruszały się wolniej niż ludzkie życie. Tym razem rewolucja może się zmieścić w jednej karierze. To właśnie niepokoi ludzi - nawet gdy z radością proszą aplikację AI, żeby poprawiła im selfie.

Gdy oderwiesz się od liczb, wyłania się dziwny obraz. Fizyk nazywa to „problemem planowania w skali cywilizacji”. Przez mniej więcej 200 lat większość ludzi w społeczeństwach uprzemysłowionych układała dzień wokół płatnej pracy: pobudka, dojazd, zadania, powrót, odpoczynek, powtórka. To wokół tego wzorca narastała tożsamość, status społeczny, rytm dnia, a nawet poczucie sensu. Teraz zmierzamy ku światu, w którym ogromna część produktywnych rzeczy może być wykonywana przez maszyny - tanio, 24/7, bez wypalenia.

Brzmi jak raj, dopóki nie zadasz prostego pytania: co dzieje się z ludzkim życiem, gdy znika stare rusztowanie „chodzę do pracy”? Niektórzy ekonomiści niemal odruchowo mówią, że „pojawią się nowe zawody”, jak wtedy, gdy zautomatyzowano rolnictwo i urosły fabryki. Fizyk nie jest pewien, czy ta analogia działa. AI nie automatyzuje tylko pracy fizycznej. Wchodzi po drabinie do zadań poznawczych, kreatywnych i menedżerskich, które dotąd były bezpieczne. Praca nadal będzie, mówi - ale nie będzie prawie na pewno wystarczająco dużo tradycyjnych etatów dla wszystkich, którzy by chcieli.

Dlatego prawdziwym problemem nie jest to, czy Musk albo Gates „mają rację” co do mniejszej liczby miejsc pracy. Prawdziwym problemem jest to, co zrobimy z falą wolnych godzin, która napłynie za tą zmianą. Czy odpłyniemy w nudę, rozproszenie i cichą rozpacz? Czy potraktujemy to jako jedyną w historii szansę, by na nowo opowiedzieć, jak wygląda dobre życie, kiedy przetrwanie nie jest jedynym scenariuszem?

Przygotowanie życia na świat, w którym czas jest tani, a praca rzadka

Jeśli twoje wnuki będą żyły w świecie z mniejszą liczbą etatów i większą ilością czasu, co powinieneś robić już teraz? Odpowiedź fizyka jest zaskakująco praktyczna: zacznij traktować „jak używasz swoich godzin” równie poważnie, jak starsze pokolenia traktowały „jak zarabiasz pensję”. To nie znaczy rzucać pracę i medytować w lesie. To znaczy testować - małymi, konkretnymi krokami - inną relację z pracą, nauką i odpoczynkiem.

Jedna metoda, która często wraca w jego wystąpieniach, to to, co nazywa „projektowaniem drugiego dnia”. Weź zwykły dzień roboczy i opisz, jak wyglądałby, gdybyś musiał pracować tylko trzy godziny. Nie wymarzony urlop. Prawdziwy dzień, w twoim mieście, z twoimi obecnymi ograniczeniami. Czego byś się uczył? Z kim byś się spotykał? Co byś budował, tworzył, naprawiał, uczył, odkrywał? Potem „ukradnij” tylko 30 minut ze swojej obecnej rutyny i przeżyj maleńki wycinek tego zaprojektowanego dnia. Nie raz. Co tydzień.

Chodzi nie o produktywność. Chodzi o przeprogramowanie mózgu na przyszłość, w której zewnętrzna struktura się kurczy, a wewnętrzna struktura ma większe znaczenie. To także cichy protest przeciwko idei, że twoja wartość zaczyna się i kończy na tytule stanowiska. Jeśli wolny czas jest walutą jutra, możesz uczyć się wydawać go świadomie już dziś.

Ta zmiana jest emocjonalnie ciężka, a większość ludzi nie jest na nią przygotowana. Uczono nas gonić za stabilną karierą, nie improwizować całych żyć wokół ruchomych celów technologicznych. Dlatego typowe reakcje są całkowicie ludzkie: zaprzeczanie („AI nigdy nie zrobi mojej pracy”), myślenie magiczne („AI jakoś stworzy lepsze prace dla wszystkich”) albo paraliżująca panika („wszystko jest przegrane, podaj ładowarkę”). Żadna z nich realnie nie pomaga ani tobie, ani osobom, na których ci zależy.

Jest też cichsza presja, do której nikt nie lubi się przyznać. Media społecznościowe sprzedają nam fantazję „w pełni zoptymalizowanego człowieka”, który uczy się trzech języków, buduje startup, biega maratony i czyta pięć książek miesięcznie - wszystko przed śniadaniem. W świecie z większą ilością wolnego czasu ten obraz staje się jeszcze bardziej toksyczny. Bo wolny czas bez historii bardzo szybko zaczyna wyglądać jak porażka. Bądźmy szczerzy: nikt naprawdę nie robi tego codziennie.

Empatycznym podejściem jest normalizacja małych, nieregularnych kroków. Nie potrzebujesz perfekcyjnego planu na pięć lat. Potrzebujesz kilku eksperymentów, które sprawią, że twoje życie będzie trochę mniej zależne od jednego pracodawcy, jednej roli, jednej kruchej tożsamości. To może być projekt poboczny, kurs w społeczności lokalnej, wspólny warsztat, wolontariat, który naprawdę cię kręci. Błąd nie polega na „robieniu za mało”. Błąd polega na czekaniu, aż rządy, firmy albo miliarderzy technologiczni podadzą ci gotowy scenariusz na następne 30 lat.

Fizyk często wraca do prostej, niemal niewygodnej myśli: automatyzacja to nie tylko szok ekonomiczny, ale też lustro. Zmusza nas do pytania, co zostaje, gdy znikają zadania wypełniające nasze dni. Mówi to wprost:

„Jeśli maszyna potrafi wykonywać twoją pracę, to nie znaczy, że nie zostaje nic. Zostajesz ty. Pytanie brzmi: czy kiedykolwiek naprawdę poznałeś tę osobę?”

To zdanie uderza mocniej niż jakikolwiek slajd pełen wykresów. Bo przenosi dramat z „roboty kontra pracownicy” na coś bardziej intymnego: „ja kontra pusta kartka mojego własnego życia”. To nie znaczy, że każdy musi zostać artystą, filozofem albo przedsiębiorcą. To znaczy, że kompetencje przyszłości są dziwnie staroświeckie: ciekawość, uważność, zdolność zaczynania rzeczy bez polecenia, odwaga, by przejmować się czymś, czego żaden algorytm nie zatwierdził wcześniej jako „wysokopopytowe”.

• Zacznij wprowadzać powtarzalną „godzinę bez celu” co tydzień, podczas której eksplorujesz coś, czego nie wpiszesz do CV.
• Ćwicz jedną aktywność, która wydaje się bez sensu, ale jest żywa: granie na instrumencie (nawet źle), rysowanie, ogrodnictwo, majsterkowanie.
• Rozmawiaj otwarcie z przyjaciółmi lub rodziną, jak świat „trzygodzinnego dnia pracy” zmieniłby ich rutyny.
• Śledź jedną lokalną inicjatywę (makerspace, kawiarenka naprawcza, laboratorium społeczne), która traktuje ludzi jako coś więcej niż pracowników.
• Przemyśl na nowo swoją definicję sukcesu, bez używania pensji, tytułu czy produktywności jako głównej miary.

Przyszłość, która jednocześnie nas przeraża i wyzwala

Dziwne w tej całej debacie jest to, jak bardzo na poziomie trzewi wydaje się znajoma. Wiele osób już żyje w półzautomatyzowanym świecie: aplikacje zakupowe, rekomendacje streamingu, GPS, autokorekta, filtry AI. Po cichu zlecamy fragmenty życia na zewnątrz, nie zastanawiając się zbyt mocno, co to z nami robi. Teraz rozmowa przesuwa się z „co delegujemy” do „kim jesteśmy”, gdy delegowanie dociera do sedna naszego życia zawodowego.

Noblista z fizyki, Musk, Gates i rosnący chór myślicieli wskazują na ten sam niewygodny horyzont. Horyzont, na którym społeczeństwa będą musiały bardzo jasno zdecydować, czy ludziom należy się godność, bezpieczeństwo i szansa - nawet wtedy, gdy maszyny wykonują większość pracy, którą da się sprzedać na rynku. Bezwarunkowy dochód podstawowy, krótsze tygodnie pracy, wysokie podatki od automatyzacji, stypendia na uczenie się przez całe życie - te pomysły przechodzą z artykułów naukowych do realnej polityki, kiedy wyborcy zaczynają czuć zmianę we własnych wypłatach.

Polityka to jednak tylko połowa historii. Druga połowa jest wewnętrzna, niemal prywatna. Jak radzisz sobie z czasem, gdy nie jest już oprawiony jako nagroda za ciężką pracę, tylko jako domyślny warunek życia? Co dzieje się ze statusem, gdy bycie „zajętym” przestaje być odznaką honoru, a zaczyna wyglądać jak porażka automatyzacji? Jak zmieniają się przyjaźnie, rodziny, a nawet miasta, gdy harmonogramy przestają krążyć wokół godzin biura i szkolnych odwozów?

Nie ma pełnej odpowiedzi - i o to chodzi. Ostrzeżenie fizyka nie jest proroctwem zagłady, tylko prośbą, by przestać iść przez życie we śnie. Przyszłość, którą opisuje, nie jest odległą planetą; jej ślady są już porozrzucane po twoim kalendarzu, aplikacjach i cichych niedzielnych popołudniach. Nie musisz zostać futurystą, żeby zareagować. Wystarczy, że zaczniesz traktować swój czas jako coś więcej niż wąską szczelinę między mailami a wyczerpaniem.

Kluczowy punkt	Szczegół	Znaczenie dla czytelnika
Masowa automatyzacja	AI i roboty mają zastąpić ogromne fragmenty pracy poznawczej i manualnej, zgodnie z prognozami Muska i Gatesa.	Pomaga zrozumieć, dlaczego twoja praca - lub jej części - może zmienić się szybciej, niż się spodziewasz.
Eksplozja wolnego czasu	Noblista przewiduje znacznie więcej wolnych godzin, a tradycyjne pełnoetatowe etaty staną się rzadsze.	Zachęca, by wyobrazić sobie i zacząć kształtować, jak realnie żyłbyś z większą ilością nieustrukturyzowanego czasu.
Kompetencje wewnętrzne	Ciekawość, samosterowność i umiejętność nadawania sensu stają się kluczowymi „umiejętnościami przetrwania” w społeczeństwie po pracy.	Daje konkretne kierunki rozwoju, które nie zależą od pracodawcy ani od polityki.

FAQ:

• Czy AI naprawdę zabierze większość miejsc pracy, czy to tylko hype? Nie chodzi o to, że każda praca zniknie z dnia na dzień, lecz o rosnący udział zadań w wielu zawodach, które da się zautomatyzować - przez co pełne etaty staną się rzadsze i bardziej konkurencyjne.
• Jakie rodzaje pracy są najbezpieczniejsze w takiej przyszłości? Role łączące relacje międzyludzkie, złożony kontekst, fizyczną obecność i autentyczną kreatywność zwykle są bardziej odporne - przynajmniej przez dłuższy czas.
• Jak mogę się przygotować bez rzucania obecnej pracy? Zacznij od małych kroków: ucz się umiejętności pokrewnych, rozwijaj projekty poboczne i stopniowo buduj elementy tożsamości niezależne od obecnej roli.
• Czy rządy naprawdę wesprą ludzi, jeśli praca zniknie? Część państw testuje dochód podstawowy, krótsze tygodnie pracy i przekwalifikowanie, ale rezultaty będą mocno zależeć od presji politycznej i debaty publicznej.
• Co jeśli bardziej się boję niż cieszę na myśl o większej ilości wolnego czasu? To bardzo częsta reakcja; traktowanie czasu jak umiejętności, którą można ćwiczyć - w małych, cotygodniowych eksperymentach - bywa mniej przerażające niż teoretyczne przeprojektowanie całego życia.